Naukowy Blog Polonoznawczy

Aktualności: Pokaż

Wyjście z bilateralności. Jak rozumieć i upowszechniać historię Polski, czyli ULB plus

Digital turn w Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie, o którym pisaliśmy we wcześniejszym odcinku tego blogu, stwarza nowe możliwości upowszechniania wiedzy o dziejach Polski i stosunków polsko-niemieckich. Z punktu widzenia CBH PAN ważne jest upowszechnianie wiedzy również poprzez publikacje – zarówno w formie elektronicznej (e-booki), jak i tradycyjnej. Zmienia się też perspektywa naszego patrzenia – już nie tylko bilateralność polsko-niemiecka stoi w centrum naszych zainteresowań i działań, ale interesuje nas ukazywanie relacji polsko-niemieckich w szerokiej perspektywie dziejów Europy, w tym trudno definiowalnego jej makroregionu, który w obu naszych językach nazywamy w nieco różny sposób: Europą Środkowowschodnią po polsku lub Ostmitteleuropa po niemiecku.

Wyjście z bilateralności

W ostatnich latach znacznie wzrosła liczba publikacji książkowych w ramach nowo powstałych serii wydawniczych CBH. Nader dynamicznie rozwija się zainicjowana w 2019 roku seria wydawana w językach niemieckim i angielskim Fokus. New Studies in Polish and Eastern European History, która ukazuje się w wydawnictwie Brill–Schöningh. Poświęcona jest nie tylko polsko-niemieckiej "historii wzajemnych oddziaływań" (Beziehungsgeschichte) (zob. tom zbiorowy: Wende, Wandel, Weitermachen? Nachfragen zur Geschichtswissenschaft der 1990er Jahre in Deutschland, Polen und Europa), ale poszerza perspektywę również o historię stosunków polsko-żydowskich (Nur Erinnerungen und Steine sind geblieben. Leben und Sterben einer polnisch-jüdischen Stadt Tarnów 1918–1945) czy polsko-ukraińskich (From the Volhynian Massacre to Operation Vistula. The Polish-Ukrainian Conflict 1943–1947). Podejmuje też tematy związane szerzej z historią Europy Środkowowschodniej i Wschodniej (tom pokonferencyjny zapowiedziany na 2023 rok Histories of Prostitution in Central, East Central and South Eastern Europe) i Europy w ogóle – od Portugalii po Rosję (tom pokonferencyjny zapowiedziany na 2023 rok Mapping European Collecting). Co istotne, ukazują się w niej nie tylko prace uznanych historyków polskich, lecz również wybitne prace doktorskie obronione na uczelniach w Niemczech i Polsce.

Poważną luką na międzynarodowym rynku wydawniczym jest wciąż niedostateczna liczba tłumaczeń polskiej klasyki historiografii, nauk społecznych i humanistyki w ogóle. Dlatego już w 2017 roku zapoczątkowaliśmy serię Polen in Europa. Początkowo pomyślana jako niemieckojęzyczna (ukazały się w niej m.in. Antoniego Mączaka Eine Kutsche ist wie eine Straßendirne … Reisekultur im Alten Europa, czy ostatnio Kazimierza Wyki Leben als ob. Aufzeichnungen aus dem besetzten Polen), obecnie przechodzi transformację w serię niemiecko-angielską. W planach na kolejny rok znajdują się bowiem dwa tomy ściśle związane z pełnym słowa tego znaczeniu "klasyką" polskiej humanistyki i nauk społecznych (nowe tłumaczenia poematów Adama Mickiewicza Metaphysical Poems oraz Polish Post-War Humanities – antologia esejów takich wybitnych polskich naukowców, jak Stefan Amsterdamski, Bronisław Baczko, Krzysztof Pomian, Jerzy Szacki czy Maria Janion). Nasze publikacje w języku angielskim otwierają okno dla zagranicznych Polish studies. Stąd też plany przekształcenia wydawanego już od 2007 roku w wersji drukowanej, a od 2019 zaś również online, naszego czasopisma Historie. Jahrbuch des Zentrums für Historische Forschung Berlin der Polnischen Akademie der Wissenschaften w publikację dwujęzyczną, ukazującą się po niemiecku i angielsku.

Jak definiować wspólne dziedzictwo kulturowe Polski i jej sąsiadów? Koncepcja ULB plus

Publikacja opracowań naukowych (monografii i tomy zbiorowych) nie pozwala nam zapomnieć o potrzebie wydawania edycji źródłowych dotyczących historii polsko-niemieckich "wzajemnych oddziaływań" w naszych dwóch narodowych językach i to zmyślą o edukacji historycznej zarówno w Niemczech, jak i Polsce. Dlaczego niemieccy nauczyciele akademiccy nauczający historię Polski, czy w ogóle historię Europy (zwłaszcza w epoce przednowoczesności, tj. przed 1800 rokiem), mają ciągle być konfrontowani z ograniczeniami językowymi – brakiem tłumaczeń źródeł staropolskich na język niemiecki? Z drugiej strony dlaczego polscy historycy nauczający na polskich uniwersytetach nie są w stanie wykorzystywać bogactwa źródeł wczesnej epoki nowożytnej, które drukiem ukazywały się m.in. w języku niemieckim w takich wielokulturowych prowincjach dawnej Rzeczypospolitej, jak Prusy Królewskie, lub dawnej Rzeszy, jak Śląsk? Czy wybitne dzieła autorów piszących i publikujących w języku niemieckim nie stanowią niezbywalnej części kultury staropolskiej?

Pytania te prowadzą do kwestii kluczowej: jak postrzegamy historię Polski. Czy wyłącznie z wąskiego etnicznego punktu widzenia jako historię tych, którzy posiadają polską tożsamość narodową definiowaną na sposób XIX- i XX-wieczny? Czy szerzej jako dzieje regionu ULB (akronim od nazw państw: Ukraina–Litwa–Białoruś, oznaczający koncepcję Jerzego Giedroycia i Juliusza Mieroszewskiego) plus PL oraz m.in. DE? A trzeba by przecież do tych skrótów dodać jeszcze wiele akronimów oznaczających inne państwa i narodowości, będących sukcesorami obszarów wchodzących w skład lub graniczących (jak Śląsk) z terenami dawnej wielokulturowej Rzeczypospolitej, a później II RP. Przecież przynajmniej 500 lat dziejów państwa polskiego to dzieje nie ekskluzywnie "narodu polskiego", definiowanego wedle wąskich kryteriów "etniczności". Pozwólmy zatem nie tylko Litwinom, Białorusinom i Ukraińcom być sukcesorami dawnej Rzeczypospolitej, lecz także Polakom sukcesorami kultur ULB plus, tzn. obok ukraińskiej, litewskiej i białoruskiej również np. żydowskiej i niemieckiej, które rozwijały się w granicach polskiej państwowości i jej pograniczach.

Stąd właśnie zrodził się pomysł serii wydawniczej Źródła i opracowania polsko-niemieckiej historii oddziaływań, zainicjowanej w 2021 roku (zob. tom 1: niemieckie tłumaczenie eseju autorstwa Richarda Butterwicka, Die Verfassung vom 3. Mai 1791. Das Vermächtnis des Polnisch-Litauischen Unionsstaats, uzupełnione edycją źródłową najstarszych niemieckich tłumaczeń Konstytucji 3 maja). Chcemy w niej publikować głównie materiały źródłowe z epoki wczesnej nowożytności w dwujęzycznej wersji: tłumaczenia tekstów źródeł z języka niemieckiego i łaciny na język polski, bądź odwrotnie – z języka polskiego na język niemiecki. Misją serii jest ukazanie różnych aspektów transferu w sferze szeroko pojętej kultury między wieloetniczną polsko-litewską Rzecząpospolitą a dawną Rzeszą. W przypadku publikacji dotyczących regionów pogranicza, jak Prusy Królewskie i Śląsk, chodzi nam o ukazanie roli  kultury i języka niemieckiego jako integralnej części kultury staropolskiej.

Nie zapominajmy jednak o naszej misji: polsko-niemieckie zbliżenie

Optymistyczne głosy z przełomu XX i XXI wieku o polsko-niemieckim pojednaniu jako truizmie czy wręcz "kiczu", jak pokazują ostanie meandry polskiej polityki historycznej i zagranicznej, okazały się nietrafione. Jako Polacy i Niemcy ciągle potrzebujemy przypominać sobie, jak długotrwały i trudny był proces zbliżenia między naszymi narodami zwłaszcza po II wojnie światowej. Stąd pomysł kolejnej serii wydawniczej: Przełomy i ludzie dialogu. Z historii polsko-niemieckiego porozumienia. Przedstawiamy w niej biografie, wspomnienia i inne teksty o ludziach – tych znanych (jak Władysław Bartoszewski) i tych mniej rozpoznawalnych, lecz równie ważnych (jak Enno Meyer) –, którzy wnieśli istotny wkład do porozumienia między Polakami i Niemcami. Naszym marzeniem byłoby poszerzenie serii o problematykę zbliżenia z innymi sąsiadami, np. Ukrainą. Zmagania pionierów polsko-niemieckiego pojednania stanowią bowiem inspirację, aby – jak mawiał Władysław Bartoszewski – było "warto być przyzwoitym" i płynąć, gdy przyzwoitość tak właśnie nakazuje, nie zawsze z prądem historii, lecz również pod prąd.

Dyscypliny

Slawistyka Socjologia Translatoryka Nauki o polityce Medioznawstwo Literaturoznawstwo Nauki o sztuce Kulturoznawstwo Studia żydowskie Historia

Tematy

Stosunki polsko-niemieckie
Redaktion Pol-Int

Cookie-Hinweis: PL

Polityka prywatności

Pol-Int wykorzystuje pliki cookies w celu zapewnienia prawidłowego działania naszej platformy (cookies techniczne). Dodatkowo prosimy o zgodę na wykorzystywanie plików cookies w celach analitycznych oraz służących ulepszaniu naszej platformy (cookies statystyczne). W każdej chwili możesz zmienić swoje ustawienia dotyczące plików cookie.