Bezpieczeństwo energetyczne w Polsce i w Niemczech [PL/DE]

[ Deutsch ]

Sybille Reitz (Lipsk)

Z niemieckiego przełożyła Urszula Kieżun

Bezpieczeństwo energetyczne w Polsce i w Niemczech

W związku ze wzrastającym zapotrzebowaniem na energię w krajach rozwijających się oraz trudną sytuacją geopolityczną, tematowi bezpieczeństwa energetycznego poświęca się dużo uwagi. W Unii Europejskiej (UE), mimo dotychczasowych sukcesów w kwestii zaopatrzenia w energię, bezpieczeństwo energetyczne jest traktowane jako wyzwanie najbardziej zyskujące na ważności. Według postanowień Komisji Europejskiej powinno się przyjąć wspólny sposób postępowania w tej kwestii [1]. W kontekście bardzo różnych sytuacji wyjściowych poszczególnych krajów, pojawia się jednak pytanie, czy wspólna strategia jest w ogóle możliwa. Im dokładniej bada się ramy prawne oraz podstawy problemu w poszczególnych krajach, tym wyraźniej widać, jak trudnym wyzwaniem jest stworzenie wspólnej polityki. W poniższym tekście omówione zostanie, w jaki sposób kwestie bezpieczeństwa energetycznego rozumiane są w Polsce i w Niemczech.

Rury dla nowego gazociągu (Steffen Sameiske, Creative Commons)

Rury dla nowego gazociągu (Steffen Sameiske, Creative Commons)

Użycie określenia „bezpieczeństwo energetyczne“

Nie ma jednej, ogólnie przyjętej definicji określenia „bezpieczeństwo energetyczne". Zwroty „bezpieczeństwo energetyczne" oraz „bezpieczeństwo zaopatrzenia w energię" są często używane jako synonimy i stosowane w dyskusji w kontekście dostępu do nieograniczonych zasobów energii [2]. „Bezpieczenstwo energetyczne" może być rozumiane jako ochrona dostawców energii, ale też jako zmiana, szerzenie i używanie koniecznych technologii przy jednoczesnym zachowaniu określonych form postępowania w kwestii polityki bezpieczeństwa i polityki zagranicznej. W Europie kluczową rolę w związku z pytaniami o bezpieczeństwo energetyczne zajmuje aspekt ekonomiczny zaopatrzenia w energię. W samej UE kwestia jest jednak widziana różnie: w Niemczech na przykład, za najważniejszą uważa się pewność zaopatrzenia, w Polsce – niezależność od zewnętrznych dostawców w kwestii tej pewności [3].

UE jako ramy postępowania

Starania Komisji Europejskiej o inwestowanie we wspólną politykę bezpieczeństwa energetycznego ciągną się od opublikowania w 2000 i 2006 roku Zielonych ksiąg [4,5], poprzez wydanie Strategii bezpieczeństwa energetycznego w maju 2014 roku, aż po publikację za rządów Jean-Claude'a Junckera Pakietu o unii energetycznej [7] w lutym 2015. Ostatni z dokumentów dalece wykracza jednak poza strategię bezpieczeństwa energetycznego. Możliwości działania UE regulowane są aktami prawa wtórnego, wydawanymi na podstawie prawa pierwotnego. Kompetencje UE w zakresie energetyki na poziomie prawa pierwotnego zostały po raz pierwszy wprowadzone Traktatem Lizbońskim w Tytule XXI, Art. 194 Traktatu o Funkcjonowaniu UE (TFUE) [8]. Jedną z najważniejszych zmian jest wyraźne wskazanie na bezpieczeństwo energetyczne jako cel polityki unijnej, dzięki czemu stworzona została nowa podstawa dla działania Komisji Europejskiej [9] . Jednakże Ust. 2 Art. 194 TFUE przyznaje poszczególnym państwom członkowskim prawo samodzielnego decydowania o używaniu własnych surowców energetycznych, o wyborze pomiędzy różnymi źródłami energii i o ogólnej strukturze zaopatrzenia energetycznego [10]. Kolejnym ograniczeniem jest Deklaracja Nr. 35 Traktatu Lizbońskiego stanowiąca, iż „artykuł 194 nie wpływa na prawo Praw Członkowskich do przyjmowania niezbędnych postanowień w celu zapewnienia dostaw energii (...)" [11].

Bezpieczeństwo energetyczne w Niemczech

Bezpieczeństwo energetyczne w Niemczech nie jest celem nadrzędnym, lecz celem osadzonym w energetyczno-politycznym koncepcie, który bazuje na bezpieczeństwie dostaw, konkurencyjności i zrównoważonym rozwoju, i tym samym stoi w zgodzie z głównymi celami polityki energetycznej UE [12]. Działania potrzebne do zabezpieczenia dostaw są podejmowane zarówno w obszarze polityki bezpieczeństwa i obrony, polityki zewnętrznej, jak i gospodarczej. Za centralne aspekty bezpieczeństwa energetycznego uważa się pozyskiwanie energii w sposób zrównoważony ze źródeł odnawialnych, (wyższą) wydajność energetyczną oraz wydajniejsze wykorzystanie surowców gospodarczych [13]. Szczególnie ważne z punktu widzenia Niemiec dla złagodzenia ryzyka związanego z bezpieczeństwem dostaw jest rosnące znaczenie dostawców energii odnawialnych oraz wzrost wydajności [14].

Ekonomiczna ocena zaopatrzenia energetycznego w Niemczech

Bezpieczeństwo energetyczne opiera się strategicznie na działaniach politycznych, gospodarczych i społecznych, dla realizacji zapotrzebowania decydujące są jednak możliwości techniczne, szczególnie jeśli chodzi o zapobieganie przerwom w dostawach prądu ze źródeł odnawialnych [15]. Nie ma jednak obawy przed ewentualnymi przerwami w dostawach od zewnętrznych dystrybutorów. Dlatego kwestia bezpieczeństwa energetycznego w Niemczech, w odróżnieniu do Polski, ma raczej techniczny niż geopolityczny wymiar [16]. Odpowiedzialna za to jest zapewne nie tylko sytuacja energetyczna, która – mimo dużej zależności od importów – przedstawiana jest pozytywnie: Niemcy wykazują stosunkowo zrównoważoną różnorodność dostawców surowców; pozytywne wrażenie sprawia również rozbudowywanie sektora energii odnawialnych. Ponadto Niemcy uważają swoich dostawców za szczerych i godnych zaufania partnerów, którzy do tej pory ani nigdy nie zredukowali czy nie przerwali dostaw, ani też nigdy nie zagrozili takimi działaniami [18]. Ocena ta dotyczy także Rosji, która nawet w najcięższych czasach Zimnej Wojny dostarczała Niemcom gaz. Zaufanie do mechanizmów rynkowych sprawia, że z niemieckiego punktu widzenia, poważne przerwanie dostaw ze względów politycznych jest niemożliwe [19]. Jednocześnie projekty takie jak Nord Stream, dzięki któremu od roku 2011 rosyjski gaz jest transportowany przez Morze Bałtyckie do Niemiec, nie są oceniane z punktu widzenia geopolitycznego, lecz jako służące podwyższaniu bezpieczeństwa poprzez eliminowanie ryzyka związanego z tranzytem.

Niemieckie zapasy gazu

Innym powodem spokojnej postawy Niemców w związku z zaopatrzeniem w gaz ziemny jest fakt, że Niemcy same posiadają pokaźne zapasy gazu, które w przypadku całkowitego przerwania dostaw byłyby w stanie pokryć zapotrzebowanie kraju na 80 dni [20]. Gaz ten jest własnością prywatną przedsiębiorstw, co od czasu do czasu prowadzi do dyskusji na temat tego, czy nie należałoby stworzyć państwowych zapasów. Odpowiedzialność przedsiębiorstw za zaopatrzenie w gaz należy jednak do podstawowych założeń niemieckiej polityki energetycznej, [21] przy czym za zaopatrzenie w surowce odpowiedzialna jest gospodarka. Państwo, wspierając gospodarkę w sytuacjach kryzysowych, dba przede wszystkim o zachowanie podstawowych ram działania [22]. Dlatego też w kwestiach energetyczno-politycznych w Niemczech często rozstrzyga się bazując na interesach ekonomicznych [23].

Znaczenie odnawialnych źródeł energii

W związku z rozbudową branży odnawialnych źródeł energii, Niemcy same postrzegają siebie jako europejskiego i międzynarodowego prekursora i mają w związku z tym nadzieję na istotną redukcję lub nawet zakończenie zależności od poszczególnych surowców i tym samym powiązanych z nimi możliwych zależności politycznych [24]. Ponadto w Niemczech dominuje przekonanie, że wzrost gospodarczy może jedynie nastąpić wraz z rozwojem odnawialnych źródeł energii [25].

Bezpieczeństwo energetyczne w Polsce

Bezpieczeństwo energetyczne w Polsce jest nadrzędnym celem politycznym [26], jest ono ściśle związane z tematem bezpieczeństwa politycznego [27] i z powodu swojego znaczenia dla rozwoju gospodarczego postrzegane nie tylko jako priorytet polityki gospodarczej, ale również polityki bezpieczeństwa i polityki zewnętrznej [28]. W różnych koncepcjach i strategiach polityki obronnej bezpieczeństwo energetyczne jest określane jako „gospodarcze ryzyko naruszenia bezpieczeństwa" i uważane za główne zagrożenie niemilitarne [29, 30, 31]. Polska bierze pod uwagę nawet wzmożenie aktywności służb specjalnych, aby na bieżąco obserwować działania mogące wpłynąć na politykę energetyczną i surowcową [32].

Rosja jako największe zagrożenie

Za największe niebezpieczeństwo uważa się w Polsce Rosję [33]. Decydujące jest tu przekonanie, jakoby Rosja – w związku ze swoim bogactwem surowcowym – próbowała realizować imperialistyczne dążenia do władzy [34] i używała energii jako broni politycznej [35]. Chociaż w przeszłości w różnych dokumentach i wypowiedziach Polska deklarowała, że nie czuje się zagrożona ze strony żadnego państwa, to jednak w jej interesie leży zmniejszanie czy ograniczanie wszelkich form zależności Polski od Rosji [37]. Nie dziwi więc fakt, że wszelkie kwestie energetyczne związane z Rosją są traktowane w Polsce bardzo emocjonalnie. Gdy w 2010 roku podpisane zostało długoterminowe porozumienie z Gazpromem o dostawach gazu do 2037 roku, PiS groził ówczesnemu premierowi Donaldowi Tuskowi i jego zastępcy Waldemarowi Pawlakowi postawieniem przed Trybunałem Stanu za osłabianie bezpieczeństwa energetycznego Polski [38]. Również ostra reakcja Polaków na projekt Nord Stream [39] jest związana z traumą historyczną – w kwestii rosyjsko-niemieckiego gazociągu mówi się, że Polska znowu jest pionkiem w grze mocniejszych państw [40]. Porozumienie z 2006 roku o połączeniu Niemiec i Rosji gazociągiem bałtyckim, który wykluczyłby z tranzytu kraje wschodnioeuropejskie, ówczesny minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski porównał do Paktu Ribbentrop-Mołotow z 1939 roku [41]. W tym kontekście powinny być też widziane dążenia Polski do stworzenia „energetycznego NATO" oraz prowadzenia „solidarnej" polityki energetycznej w obrębie UE [42].

Bezpieczeństwo ważniejsze niż gospodarczość

Polska podkreśla znaczenie gospodarki rynkowej w kontekście bezpieczeństwa energetycznego. Zaznacza jednak, że w obrębie sektora energetycznego państwo powinno mieć prawo ingerowania w mechanizmy rynkowe, twierdząc, że tego rodzaju ingerencja jest usprawiedliwiona przez cel, jakim jest bezpieczeństwo energetyczne [43]. Bezpieczeństwo jest tu więc ważniejsze niż gospodarczość. Biuro Bezpieczeństwa Narodowego podkreśla konieczność wpływu państwa na przedsiębiorstwa sektora energetycznego i możliwość ich kontrolowania oraz opowiada się za rozszerzeniem państwowej kontroli nad surowcami geologicznymi [44]. Zgodnie z tym rząd polski zapewnił sobie wpływ na najważniejsze przedsiębiorstwa energetyczne w kraju. Za filary polityki energetycznej w Polsce uważa się bezpieczeństwo dostaw, gospodarczość, wydajność i zaangażowanie społeczne [45], przy czym bezpieczeństwo jest najważniejszym priorytetem [46]. We wszystkich polskich strategiach i koncepcjach związanych z bezpieczeństwem energetycznym podkreśla się centralną rolę węgla w kwestii stabilności dostaw energii [47]. Węgiel jest w Polsce głównym źródłem prądu i ciepła [48]. Rząd polski ma nadzieję, że po zmodernizowaniu branży węglowej będzie ona dalej zapewniać krajowi bezpieczeństwo energetyczne. Z niepokojem patrzy się tu jednak na zaostrzenia UE w związku z ochroną środowiska [49]. Dla podwyższenia bezpieczeństwa dostaw Polska buduje także terminal gazu płynnego w Świnoujściu, stara się o wykorzystanie własnych złóż gazu łupkowego oraz planuje wprowadzenie energii atomowej.

Podsumowanie

Podsumowując można powiedzieć, że w kwestii bezpieczeństwa energetycznego Polska i Niemcy podążają w zasadzie za tymi samymi celami i działają na podobnych warunkach: chcą zapewnić sobie bezpieczne dostawy energii, aby tym samym zapewnić bezpieczeństwo swojej znaczącej, w przypadku Polski – rosnącej, gospodarce. Ponieważ tolerancja społeczna dla ewentualnych przerw w dostawach energii (przede wszystkim prądu) lub niedobór surowców są nie do pomyślenia, jest to również dla polityki temat bardzo drażliwy. Strategie energetyczne zarówno Niemiec jak i Polski, które dotykają kwestii bezpieczeństwa energetycznego, pokrywają się w wielu miejscach. W znacznej mierze wynika to z ram wyznaczanych przez UE. Różnice można zaobserwować w rozwiązywaniu pojawiających się problemów – sposoby i narzędzia, których używa się dla zapewnienia bezpieczeństwa dostaw energetycznych są tu zasadniczo różne. Podstawowa różnica leży w dążeniu do średnio- i długoterminowego miksu energetycznego. Różnymi motywami dyktowane są również działania w zakresie dalszego różnicowania źródeł energii w Polsce i w Niemczech. Na tematy te ogromne znaczenie mają odmienne doświadczenia obydwu stron, co w efekcie prowadzi do wielu konfliktów. W Niemczech przez dziesiątki lat wzmacniano przekonanie o ochronie środowiska i zaufaniu do mechanizmów rynkowych. W Polsce w centrum wszelkich działań stoją niezależność i bezpieczeństwo oraz chęć zbliżenia się gospodarczo do państw Europy Zachodniej. Bezproblemowa zdaje się natomiast być gotowość do inwestowania w technologie chroniące środowisko, takie jak Carbon-Capture-and-Storage (CCS) albo technologie służące gromadzeniu nadmiarów prądu z odnawialnych źródeł energii, np. tak zwane technologie Power-to-Gas. Również w przypadku działań na rzecz wydajności oraz rozbudowy infrastruktury dla dostaw gazu, ropy czy prądu, mimo różnych ich prędkości, istnieje zgoda obydwu państw. W kontekście ograniczeń zawartych w Traktacie Lizbońskim, stawianych przez kraje członkowskie EU jako „panów traktatów" (niem. Herren der Verträge), pojawia się pytanie, na ile kraje te mogą ufać działaniom UE w zakresie energii czy bezpieczeństwa energetycznego, a na ile powinny jednak polegać na własnych możliwościach zabezpieczenia dostaw energii.

Przypisy

[1] Por. Komisja Europejska , Mitteilung der Kommission an das Europäische Parlament und den Rat: Strategie für eine sichere europäische Energieversorgung. {SWD(2014) 330 final}. Bruksela 2014, s. 2.

[2] Por. Faas, Henryk/ Gracceva, Francesco/ Fulli, Gianluca/Masera, Marcelo, European Security – A European Perspective [w:] Gheorghe, Adrian V./ Muresan, Liviu (red.): Energy security: International and local issues, theoretical perspectives, and critical energy infrastructures, Springer, Dordrecht 2011, s. 9–21: 80.

[3] Por. Geden, Oliver/ Marcelis, Clémens/ Maurer, Andreas, Perspectives for the European Union's External Energy Policy: Discourse, Ideas and Interests in Germany, the UK, Poland and France (Working Paper Nr. FG 1, 2006), Stiftung Wissenschaft und Politik, Berlin 2006 s. 9.

[4] Por. Komisja Europejska, Green Paper - Towards a European strategy for the security of energy supply. COM/2000/0769 final, 2000.

[5] Por. Komisja Wspólnot Europejskich, Eine europäische Strategie für nachhaltige, wettbewerbsfähige und sichere Energie (Zielona księga), Bruksela 2006.

[6] Por. Komisja Europejska , Mitteilung der Kommission an das Europäische Parlament und den Rat: Strategie für eine sichere europäische Energieversorgung. {SWD(2014) 330 final}. Bruksela 2014.

[7] Por. Komisja Europejska , Paket zur Energieunion: Mitteilung der Kommission an das Europäische Parlament, den Rat, den Europäischen Wirtschafts- und Sozialausschuss, den Ausschuss der Regionen und die Europäische Investitionsbank. Rahmenstrategie für eine krisenfeste Energieunion mit einer zukunftsorientierten Klimaschutzstrategie, (COM(2015) 80 final), Bruksela 2015.

[8] Por. Fischer, Severin , Auf dem Weg zur gemeinsamen Energiepolitik: Strategien, Instrumente und Politikgestaltung in der Europäischen Union, Nomos, Baden-Baden 2011, s. 44.

[9] Por. Fischer, Severin, Energie- und Klimapolitik im Vertrag von Lissabon: Legitimationserweiterung für wachsende Herausforderungen, „integration", rocznik 32, (Nr. 1), s. 50–62: 57.

[10] Por. Aktion Europa, Vertrag von Lissabon: Vertrag über die Europäische Union, Vertrag über die Arbeitsweise der Europäischen Union, Charta der Grundrechte der Europäischen Union; Protokolle, Anhänge, begleitende Dokumente zu den Europäischen Verträgen, Deutsches Recht, Urteil des Bundesverfassungsgerichts zum Vertrag von Lissabon; Orientierungshilfen, Aktion Europa, Berlin 2010, s. 130.

[11] Por. j. w., s. 337.

[12] Por. Lang, Kai-Olaf, Polens Energiepolitik: Interessen und Konfliktpotentiale in der EU und im Verhältnis zu Deutschland (SWP-Studie), Stiftung Wissenschaft und Politik, Berlin 2007, s. 6.

[13] Por. Rząd Federalny Niemiec, Globalisierung gestalten – Partnerschaften ausbauen – Verantwortung teilen: Konzept der Bundesregierung. Berlin 2012, s. 42.

[14] Por. j. w., s. 39.

[15] Por. Molo, Beata, Die Energiepolitik Deutschlands im 21. Jahrhundert: Determinanten – Ziele – Maßnahmen, OEZ Berlin-Verlag, Berlin 2014, s. 215.

[16] Por. Łada, Agnieszka/ Bastos, Stephen/ Speiser, Andreas, Energy Union: a German perspective [w:] Łada, Agnieszka/ Skłodowska, Magdalena/ Szczepanik, Melchior/ Wenerski, Łukasz (red.): The Energy Union: Views from France, Germany, Poland and the United Kingdom, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2015, s. 55–90: 58.

[17] Por. j. w., s. 88.

[18] Por. j. w., s. 58 i nast.

[19] Por. j. w., s. 64, 88.

[20] Por. Federalne Ministerstwo Gospodarki i Energii, Erdgasspeicher: Deutschland hat EU-weit die größten Kapazitäten, 2014, URL: http://www.bmwi-energiewende.de/EWD/Redaktion/Newsletter/2014/29/Meldung/infografik-erdgasspeicher-deutschland-hat-eu-weit-die-grorssten-kapazitaeten.html [11.08.2015].

[21] Por. Łada/ Bastos/ Speiser, dz. cyt., s. 57.

[22] Por. Molo, dz. cyt., s. 217.

[23] Por. Bachmann, Klaus, Why Germany Won't Lead the West, "New Eastern Europe", Rocznik 5, (Nr. 1), 2015, s. 77–85: 78.

[24] Por. Kwiatkowska-Drożdż, Anna/ Zawilska-Florczuk, Marta/ Popławski, Konrad/ Buras, Piotr , Germany's energy transformation: Difficult beginnings (OSW Report), OSW Centre For Eastern Studies, Warszawa 2013, s.10.

[25] Por. Wenerski, Łukasz, The Energy Union: a Polish perspective [w:] Łada, Agnieszka/ Skłodowska, Magdalena/ Szczepanik, Melchior/ Wenerski, Łukasz (red.): The Energy Union: Views from France, Germany, Poland and the United Kingdom, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2015, s. 91–129: 111.

[26] Por. Lang, dz. cyt., s. 6.

[27] Por. Goldthau, Andreas, Governing global energy: existing approaches and discourses, "Current Opinion in Environmental Sustainability", Rocznik 3, (Nr. 4), 2011, s. 213–217.

[28] Por. Umbach, Frank, Deutschland, Polen und die gemeinsame Energiepolitik: Chancen der Kooperation in puncto Versorgungssicherheit [w:] Jäger, Thomas/ Dylla, Daria (red.): Deutschland und Polen: Die europäische und internationale Politik, VS Verlag für Sozialwissenschaften/GWV Fachverlage, Wiesbaden 2008, s. 261–288: 270.

[29] Por. Ministerstwo Obrony Narodowej, Defense Strategy of the Republic of Poland: Sector Strategy of the National Security Strategy of the Republic of Poland, Warszawa 2009, s. 3.

[30] Por. Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, Whitebook On National Security of the Republic of Poland, Warszawa 2013, s. 237, 28 i nast., 9.

[31] Por. Ministerstwo Obrony Narodowej, 2013, s. 45.

[32] Por. Biuro Bezpieczeństwa Narodowego , National Security Strategy of the Republic of Poland, Warszawa 2014, s. 32.

[33] Por. Umbach, dz. cyt., s. 263 i nast.

[34] Por. Lang, Kai-Olaf, Mit Sicherheit – Polens Energiepolitik zwischen europäischer Solidarität und russischer Abhängigkeit: Analyse, „Polen-Analysen" (Nr. 2), 2006, s. 2–6: 3.

[35] Por. Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, 2013, s. 141.

[36] Por. Frank, Cornelia, Polens Energiepolitik und der Vorschlag zur Energie-NATO: Einer für alle, alle für einen? Meier-Walser, Reinhard C. (red.): Energieversorgung als sicherheitspolitische Herausforderung (Berichte & Studien, Bd. Nr. 88), Hanns-Seidel-Stiftung, München 2007, s. 293–304: 294 i nast.

[37] Por. Lang, dz. cyt., s. 11.; Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, 2013, s. 141 i nast.

[38] Por. Piechocki, Marcin, Probleme der Energiesicherheit aus polnischer Perspektive [w:] Franzke, Jochen (red.): Europa als Inspiration und Herausforderung: Sozialwissenschaftliche Sichten aus Deutschland und Polen (WeltTrends-Papiere, Bd. Nr. 15), Wydawnictwo Uniwersytetu w Poczdamie, Poczdam 2011, s. 97–115: 99.

[39] Por. Frank, dz. cyt., s. 300.

[40] Por. j. w., s. 294 i nast.

[41] Por. Rosicki, Remigiusz, Poland's Gas Security, "Political Science Review", rocznik 20, (Nr. 1), 2015, s. 159–172: 161.

[42] Por. Lang, dz. cyt., s. 2; Frank, dz. cyt., s. 300.

[43] Por. Ministerstwo Gospodarki, Energy Policy of Poland until 2030. Warszawa 2009, s. 6.

[44] Por. Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, 2014, s. 55.

[45] Por. Cosijns, Leander/ D'haeseleer, William (red.), The European Union, 25 different countries, 25 different energy policies…?: An overview: Eusustel European Sustainable Electricity; Comprehensive Analysis of Future European Demand and Generation of European Electricity and its Security of Supply, VGB Powertech Leuven 2006, s. 214.

[46] Por. Umbach, dz. cyt., s. 263.

[47] Por. Ministerstwo Gospodarki, 2009, s. 8; Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, 2014, s. 55.

[48] Por. Ministerstwo Gospodarki, 2009, s. 14.

[49] Por. Ministerstwo Gospodarki, Polityki energetycznej Polski do 2050 roku, Warszawa 2014, URL: http://www.mg.gov.pl/Bezpieczenstwo+gospodarcze/Energetyka/Polityka+energetyczna [17.08.2015], s. 27.

O autorce

Sybille Reitz jest ekspertem w dziedzinie Public Relations i medioznawstwa, prowadzi badania z zakresu bezpieczeństwa energetycznego w kontekście polsko-niemieckim.