Polska w międzynarodowej polityce klimatycznej [PL/EN]

[ English ]

Gabriela Michałek (Lipsk) oraz Reimund Schwarze (Lipsk)

Elektrownia węglowa w Bełchatowie (Villeton, CC)

Elektrownia węglowa w Bełchatowie (Villeton, CC)

Polska w międzynarodowej polityce klimatycznej

W dniu piątego czerwca 1992 roku Polska podpisała Ramową konwencję Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, tym samym uznając potrzebę „…osiągnięcia stabilizacji stężeń gazów cieplarnianych w atmosferze na poziomie, który zapobiegałby groźnej antropogenicznej ingerencji w system klimatyczny" (UNFCCC 1992, Art. 2, s.4).

Polska podpisała także Protokół z Kioto, przyjęty w Japonii w 1997 roku, który zobowiązywał sygnatariuszy do redukcji emisji średnio o 5% poniżej poziomu emisji z roku 1990 w okresie od 2008 do 2012 roku (UNFCCC 2014). Jednakże pozycja Polski była wyjątkowo korzystna. Z jednej strony Polska została zaliczona do tzw. Aneksu I razem z innymi wysoko rozwiniętymi krajami Europy Zachodniej. Z drugiej jednak strony uznano, że Polska jest gospodarką w okresie transformacji, a to umożliwiło jej wybór roku bazowego, w stosunku do którego mierzono poziom redukcji emisji Polski. W rezultacie polskim celem stało się ograniczenie emisji gazów cieplarnianych o 6% w stosunku do poziomu emisji z roku 1988. W zasadzie już w 2004 roku emisje terytorialne Polski (wyłączając emisje z użytkowania gruntów i leśnictwa) spadły znacząco poniżej tego poziomu (redukcja o ponad 30%). Było to spowodowane głównie przejściem z energochłonnej gospodarki centralnie planowanej do gospodarki wolnorynkowej oraz wynikającą modernizacją gospodarczą (Ministerstwo Środowiska 2006). Rosja i inne kraje Europy Wschodniej znalazły się w podobnej sytuacji. Spowodowało to znaczącą nadwyżkę przydzielonych jednostek emisyjnych (ang. Assigned Amount Units, AAU) na rynku – problem nazywany gorącym powietrzem (ang. hot air). Innym poważnym problemem odziaływującym negatywnie na efektywność Protokołu z Kioto było zjawisko tzw. wycieku emisji (ang. carbon leakage). Opisuje ono wzrost emisji na obszarze bez polityki klimatycznej (w tym wypadku w krajach nienależących do Aneksu B) spowodowany poprzez redukcje emisji w krajach objętych polityką klimatyczną (kraje Aneksu B). W szczególności tzw. słaba postać wycieku emisji (ang. weak carbon leakage) – emisje netto zawarte w importach – zmniejszyły efektywność globalnej redukcji emisji w krajach rozwiniętych (Aichele, Felbermayr, 2012, Peters et al. 2011).

Zakłada się, że paryski sukcesor protokołu z Kyoto wynegocjowany pod koniec 2015 będzie w stanie uniknąć większości z wyżej wymienionych problemów wynikających z fragmentacji międzynarodowej polityki klimatycznej (państwa z bardzo ambitnymi celami redukcyjnymi vs państwa bez żadnych zobowiązań). Wynika to z elastyczności, a także dobrowolnego charakteru narodowych deklaracji dotzcyczch redukcji emisji (ang. Nationally Determined Contributions – NDCs), które przyczyniły się do tego, że po raz pierwszy w historii wszystkie 195 krajów i Unia Europejska uczestniczące w negocjacjach klimatycznych wypracowały wspólne stanowisko w sprawie ochrony klimatu. Jednakże już teraz wiadomo, że zadeklarowane redukcje emisji nie pozwolą osiągnąć głównego celu Protokołu Paryskiego tj. utrzymania wzrostu globalnej temperatury „znacząco poniżej 2°C w odniesieniu do poziomu przedindustrialnego" (UNFCCC 2105, Protokół Paryski Art. 2.1 lit. A), nie wspominając już o bardziej ambitnym celu 1,5°C forsowanym przez tzw. „grupę wysokich ambicji". Grupa ta składała się z większości uczestników COP21 włącznie z małymi i szczególnie narażonymi na skutki ocieplenia klimatycznego państwami-wyspami, krajami afrykańskimi, a także UE i USA. Wielu naukowców uważa, że aby osiągnąć ten cel musielibyśmy uzyskać tzw. „negatywne emisje" za pomocą nowych i stosunkowo ryzykownych technologii, które definitywnie usuwają gazy cieplarniane z atmosfery (Smith et al. 2015). Przykładami takich technologii są geoinżynieria czy technologie wychwytywania i składowania związków węgla (ang. Carbon Capture and Storage - CCS).

Podczas negocjacji w Paryżu Polska jako członek UE wykazała solidarność z innymi państwami członkowskimi. Jednakże polski priorytet dotyczący ochrony węgla, mocno wspierany przez inne państwa, takie jak np. Indie czy Rosja, także znalazł odzwierciedlenie w tekście Protokołu Paryskiego. Chodzi przede wszystkim o wykreślenie pojęcia dekarbonizacja i zastąpienie go terminem „neutralny dla klimatu" („równowaga pomiędzy antropogenicznymi emisjami ze źródeł i ich usuwaniem przez pochłaniacze gazów cieplarnianych", UNFCCC 2015, Protokół Paryski, Art.4.1), które to pozwala na kompensacje emisji np. poprzez sadzenie lasów i nie wyklucza użycia węgla. Taki zapis był niesamowicie istotny dla Polski bogatej w złoża kopalne, gdzie ponad 80% energii elektrycznej pochodzi z węgla (Rynek energii elektrycznej, źródło pierwotne: Rocznik ARE Statystyka elektroenergetyki polskiej). Zależność Polski od tego surowca najprawdopodobniej szybko się nie skończy, gdyż Polska planuje otworzyć nowe elektrownie zasilane węglem. Także oficjalny Projekt Polityki energetycznej Polski do 2050 roku przewiduje, że węgiel nie zniknie z Polskiego miksu energetycznego. Zakłada się, że jeszcze w 2030 roku ok. 57% energii elektrycznej będzie wytwarzane z węgla. Odsetek ten ma spaść do 38% w 2050. Oczywiście taki scenariusz zakłada duże zmiany w obecnym status quo oraz dążenie do wypełnienia celów pakietu klimatycznego. Jednakże trzeba zaznaczyć, że jest on oparty na dość śmiałym założeniu, według którego do tego czasu znaczącą część zapotrzebowania energetycznego kraju będzie pokrywać energia jądrowa (Ministerstwo Gospodarki, 2015, Tabela 5, s. 6).

Polska polityka energetyczna i związane z nią działania na płaszczyźnie polityki klimatycznej i środowiskowej są motywowane przede wszystkim bezpieczeństwem energetycznym i chęcią uzyskania niezależności od importów ze Wschodu. Te priorytety polskiej polityki energetycznej znajdują odzwierciedlenie w danych statystycznych Eurostat, według których Polska jest czwartym najbardziej energetycznie niezależnym państwem UE, zaraz po Estonii, Danii i Rumunii (Eurostat News Release 2015). Polski sentyment do węgla związany jest także z długą tradycją górnictwa w Polsce, a także silną pozycją związków zawodowych. W związku z tym Polska bardzo aktywnie angażuje się w prace badawcze i projekty demonstracje z zakresu tzw. technologii czystego węgla, a także technologii wychwytywania i składowania węgla (CCS) (Carpenter 2014). Jednakże modernizacja kopalń i elektrowni, a także badania nad czystymi technologiami węglowymi nie będą wystarczające, aby spełnić wymogi unijnego pakietu klimatyczno-energetycznego do roku 2030 (podstawa dla unijnego NDC). Według tego pakietu UE powinna obniżyć emisje o 40% w stosunku do roku 1990, zwiększyć wydajność energetyczną, a także udział odnawialnych źródeł energii (OZE) do 27% (European Council, 2014). W Polsce w 2013 OZE stanowiły tylko 11,25% finalnej konsumpcji energii ze znaczącą dominacją biomasy stałej. Do 2020 udział OZE w Polsce powinien wzrosnąć do 15%, co jest raczej umiarkowanym wynikiem i wyzwaniem dla polskiej polityki energetycznej i klimatycznej (Ministerstwo Gospodarki, 2015, s. 20).

Chociaż międzynarodowa i Europejska polityka klimatyczna są przez wielu postrzegane jako zagrożenie dla Polskiej ekonomii, a w szczególności sektora energetycznego, to mają one jednak kilka istotnych punktów przecięcia z gospodarczymi priorytetami Polski. W szczególności polityka klimatyczna stwarza szansę na dostosowanie się do globalnych trendów ekonomicznych i tzw. zielonych modeli biznesowych podkreślanych m.in. na konferencji stron COP21 w Paryżu. Inwestycje w tzw. zielone innowacje mogłyby pomóc Polsce uniknąć ekonomicznej stagnacji, tzw. pułapki średniego dochodu (cf. World Bank 2010). Ponad to wypełnienie celi pakietu klimatycznego byłoby pomocne w uzyskaniu dalszej dywersyfikacji energii, ekonomicznej modernizacji i rozwoju innowacji, a także osiągnięciu większej efektywności energetycznej.

Biznes węglowy staje się z dnia na dzień coraz bardziej ryzykowny w związku z niskimi cenami rynkowymi tego surowca, a także niepewnymi decyzjami politycznymi. Przyszłe zaostrzenia w zakresie Europejskiego Systemy Handlu Emisjami (ang. EU Emissions Trading System) z pewnością jeszcze bardziej utrudnią sytuację polskiego sektora energetycznego zależnego od węgla. Już teraz węgiel staje się swoistym zobowiązaniem. Widać to na przykładzie kopalń i elektrowni węgla brunatnego Lausitz w Niemczech, sprzedanych niedawno przez szwedzki koncern Vattenfall czeskiej spółce EPH za ujemną cenę wynikającą z bardzo niskich cen prądu, a także obowiązku rekultywacji terenu po zamknięciu kopalń (Reuters 2016).

Modernizacje polskich elektrowni z pewnością pomogą zwiększyć efektywność energetyczną i przyczynią się do zmniejszenia emisji, jednakże nie będą w stanie zawrócić obecnych trendów rynkowych, które wysuwają na pierwszy plan energię odnawialną także pod względem rozwoju technologii i konkurencyjności. Dobrym tego przykładem są Chiny, największy „truciciel", nazywany często „fabryką świata". Chiny jako rozwijająca się gospodarka przykładają ogromną wagę do wzrostu ekonomicznego, a także implikacji polityki klimatycznej na ogólny rozwój kraju. Podobnie jak polska, chińska gospodarka opiera się także na energii z węgla. Jednakże w ramach Protokołu Paryskiego Chiny dobrowolnie zadeklarowały redukcję gazów cieplarnianych o ok. 60-65% na jednostkę PKB w odniesieniu do roku 2005 ( China's Intended Nationally Determined Contributions 2015, s.5). Chińskie emisjezaczęły także spadać w 2015 roku, co w dużej mierze można wyjaśnić inwestycjami w energię odnawialną, a także niezwykle szybkim przyrostem zainstalowanej mocy (Mathews, Tan 2014; Jackson et al. 2015). Z pewnością Polska możne znaleźć swój własny sposób, aby efektywnie i z korzyścią dla ekonomii nadal redukować emisje, np. poprzez kombinację technologii CCS i stałej biomasy. Ze środowiskowego punktu widzenia nie jest to rozwiązanie optymalne, ale jak najbardziej akceptowalne. Z całą pewnością już teraz można powiedzieć, że w polskim modelu polityki klimatycznej efektywność kosztowa będzie odgrywać istotną rolę. W tym kontekście przyszłość energii jądrowej w Polsce stoi pod znakiem zapytania, szczególnie jeśli uwzględni się potężne koszty składowania i unieszkodliwiania odpadów radioaktywnych.

Podsumowując, Polska wcześniej czy później będzie się musiała zmierzyć z wyzwaniem nowych zielonych trendów rynkowych. Przyszłe miesiące pokażą, czy rozpocznie ona długoterminowe przejście do niskoemisyjnej ekonomii, czy też utknie w przestarzałym modelu węglowym.

Literatura

Aichele, R., Felbermayr, G. (2012), Kyoto and the carbon footprint of nations [w:] „Journal of

Environmental Economics and Management" 63(3): 336-354.

Carpenter, A. (2014), R&D programmes for clean coal technologies. IEA Clean Coal Centre, ISBN 978-92-9029-566-2.

China's Intended Nationally Determined Contributions (2015), URL: http://www4.unfccc.int/submissions/INDC/Submission%20Pages/submissions.aspx [10.05.2016]

European Council (2014), EUCO 169/14. URL: http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/145397.pdf [06.05.2016].

Eurostat news Release 25/2015, URL: http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/6614030/8-09022015-AP-EN.pdf/4f054a0a-7e59-439f-b184-1c1d05ea2f96 [07.05.2016].

Jackson, R.B., Canadell, J. G., Le Quéré, C., Andrew, R.M., Korsbakken, J.I., Peters, G.P., Nakicenovic, N. (2015), „Nature Climate Change" (online first), doi:10.1038/nclimate2892, URL: http://www.nature.com/nclimate/journal/vaop/ncurrent/full/nclimate2892.html [10.05.2016].

Mathews, J.A. and Tan, H. (2014). Economics: Manufacture renewables to build energy security. Nature, (513): 166-168.

Ministry of the Environment (2006), Poland's Report on Demonstrable Progress under the Kyoto Protocol, URL: http://unfccc.int/resource/docs/dpr/pol1.pdf [07.05.2016].

Ministerstwo Gospodarki (2015), Projekt Polityki energetycznej Polski do 2050 roku, wersja 0.6., URL: http://www.mg.gov.pl/files/upload/24661/PEP2050_20... [07.05.2016].

Ministerstwo gospodarki (2015), Wnioski z analiz prognostycznych na potrzeby Polityki energetycznej Polski do 2050 roku, załącznik 2, URL: http://bip.mg.gov.pl/files/upload/24670/2.%20Wnios... [07.05.2016].

Peters, G. P., Minx, J. C., Weber, C. L., Edenhofer, O. (2011a), Growth in emission

transfers via international trade from 1990 to 2008 [w:] "Proceedings of the National Academy of Sciences" 108(21): 8903-8908.

Reuters (2016), URL: http://www.reuters.com/article/us-vattenfall-germany-lignite-idUSKRCN0XF1DV [accessed 06.05.2016]

Rynek energii elektrycznej, URL: http://www.rynek-energii-elektrycznej.cire.pl/st,33,207,tr,75,0,0,0,0,0,podstawowe-dane.html [08.05.2016].

Smith, P. et al. (2015), Biophysical and economic limits to negative CO2 emissions [w:] „Nature Climate Change" (online first) doi:10.1038/nclimate2870, URL: http://www.nature.com/nclimate/journal/vaop/ncurrent/pdf/nclimate2870.pdf [08.05.2016]

UNFCCC (1992), URL: https://unfccc.int/resource/docs/convkp/conveng.pdf [06.05.2016]

UNFCCC (2014), URL: http://unfccc.int/kyoto_protocol/items/2830.php [06.05.2016]

World Bank (2010), Escaping the Middle Income trap. East Asia and Pacific Economic Update: Robust Recovery, Rising Risks, Washington D.C., World Bank, 2, s. 27-43.

O autorach

Gabriela Michałek napisała doktorat na Europejskim Uniwersytecie Viadrina w Frankfurcie nad Odrą w dziedzinie ekonomia środowiskowa. Ona pracuje w Helmholtz centrum dla badań środowiskowych (UFZ) w Lipsku.

Reimund Schwarze jest profesorem na Europejskim Uniwersytecie Viadrina we Frankfurcie nad Odrą w dziedzinie międzynarodowej ekonomii środowiska oraz kierownikiem wydziału „Ekonomia Klimatu" w Helmholtz centrum dla badań środowiskowych (UFZ) w Lipsku.